بازار فارکس برخلاف بسیاری از بازارهای سهام، یک ساختمان یا بورس مرکزی ندارد. بخش اصلی معاملات ارز در شبکه‌ای جهانی از بانک‌ها، مؤسسات مالی، شرکت‌ها، صندوق‌ها و سایر فعالان بازار انجام می‌شود.
اندازه این شبکه بسیار بزرگ است. طبق نتایج نهایی پیمایش سال ۲۰۲۵ بانک تسویه‌های بین‌المللی، متوسط گردش روزانه معاملات اسپات و مشتقات خارج از بورس ارز در آوریل ۲۰۲۵ حدود ۹.۵ تریلیون دلار بوده است.
اما بزرگی بازار فقط یک عدد قابل‌توجه نیست. این ویژگی با مفهوم مهم دیگری به نام نقدشوندگی ارتباط دارد؛ یعنی اینکه خرید و فروش با چه کیفیتی انجام می‌شود و یک سفارش تا چه اندازه می‌تواند روی قیمت اثر بگذارد.
پاسخ سریع: فارکس یک بازار جهانی و عمدتا خارج از بورس است که متوسط گردش روزانه معاملات اسپات و مشتقات OTC آن در آوریل ۲۰۲۵ حدود ۹.۵ تریلیون دلار بوده است. حجم بالای معاملات به نقدشوندگی بازار کمک می‌کند، اما میزان نقدشوندگی در همه جفت‌ارزها و تمام ساعات یکسان نیست.
فارکس یک بازار متمرکز نیست!
وقتی از بازار سهام صحبت می‌کنیم، معمولاً به بورس مشخصی مانند بورس نیویورک یا بورس لندن فکر می‌کنیم؛ جایی که معاملات در یک بستر متمرکز انجام می‌شوند. اما بازار جهانی ارز ساختار متفاوتی دارد. فارکس عمدتاً یک بازار خارج از بورس (Over-the-Counter یا OTC) است؛ به این معنا که معاملات آن از طریق یک بورس مرکزی واحد انجام نمی‌شوند، بلکه شبکه‌ای گسترده از بانک‌ها، مؤسسات مالی، شرکت‌ها، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، تأمین‌کنندگان نقدینگی و معامله‌گران را به یکدیگر متصل می‌کند.
هر یک از این گروه‌ها با اهداف متفاوتی در بازار فارکس فعالیت می‌کنند. برای مثال، بانک‌ها و مؤسسات مالی ممکن است برای تأمین ارز، مدیریت دارایی یا پوشش ریسک معامله کنند؛ در حالی که شرکت‌های بین‌المللی برای پرداخت‌های تجاری و معامله‌گران خرد با هدف کسب سود از نوسانات نرخ ارز وارد بازار می‌شوند. آشنایی با اینکه بازیگران بازار فارکس چه کسانی هستند و هر گروه چه نقشی در این شبکه دارد، به درک بهتر ساختار بازار و عوامل مؤثر بر جریان معاملات کمک می‌کند.
پس «بازار فارکس» یک مکان یا سامانه واحد نیست. مجموعه بزرگی از شرکت‌کنندگان در کشورهای مختلف است که به‌صورت الکترونیکی با یکدیگر معامله می‌کنند و قیمت‌ها از تعامل همین شبکه شکل می‌گیرند. البته ابزارهای ارزی قابل معامله در بورس، مانند قراردادهای آتی ارز، نیز وجود دارند. منظور ما در این درس، بازار جهانی اسپات و مشتقات OTC ارز است.
بازار بین‌بانکی و نقش آن در فارکس
بخش قابل‌توجهی از معاملات عمده فارکس میان بانک‌های بزرگ و سایر مؤسسات مالی انجام می‌شود. این بخش از شبکه را معمولاً بازار بین‌بانکی (Interbank Market) می‌نامند؛ بااین‌حال، بازار بین‌بانکی نیز یک بورس یا پلتفرم معاملاتی واحد نیست. بانک‌ها و مؤسسات مالی بزرگ برای پاسخ‌گویی به نیاز مشتریان، تأمین ارز، پوشش ریسک و مدیریت منابع خود با یکدیگر معامله می‌کنند. قیمت‌های ارائه‌شده در این شبکه نیز یکی از منابع مهم شکل‌گیری مظنه‌ها و نقدینگی در بازار فارکس هستند.
معامله‌گران خرد معمولاً دسترسی مستقیم به بازار بین‌بانکی ندارند و از طریق بروکرها سفارش‌های خود را ثبت می‌کنند. نحوه قیمت‌گذاری و اجرای این سفارش‌ها به مدل فعالیت بروکر، تأمین‌کنندگان نقدینگی و شرایط لحظه‌ای بازار بستگی دارد. به همین دلیل، ممکن است قیمت، اسپرد یا کیفیت اجرای یک جفت‌ارز در دو بروکر کاملاً یکسان نباشد؛ حتی اگر هر دو یک نماد معاملاتی مشابه را ارائه کنند.
البته همه بروکرها سفارش‌های مشتریان را مستقیماً به تأمین‌کنندگان نقدینگی یا بازار بین‌بانکی منتقل نمی‌کنند. برخی بروکرها ممکن است ریسک موقعیت‌های معاملاتی مشتریان را در داخل مجموعه خود نگه دارند و خود طرف مقابل این معاملات باشند. این شیوه که با عنوان مدل B-BOOK شناخته می‌شود، یکی از روش‌های مدیریت ریسک در بروکرهای فارکس است.
بازار فارکس چقدر بزرگ است؟
بانک تسویه‌های بین‌المللی یا BIS هر سه سال یک‌بار یکی از جامع‌ترین پیمایش‌های بازار جهانی ارز را انجام می‌دهد. طبق نتایج نهایی پیمایش سال ۲۰۲۵، متوسط گردش روزانه معاملات اسپات و مشتقات OTC ارز در آوریل ۲۰۲۵ حدود ۹.۵ تریلیون دلار بوده است. از این مقدار، نزدیک به ۲.۹۵ تریلیون دلار به معاملات اسپات اختصاص داشته و بخش باقی‌مانده به ابزارهایی مانند فوروارد، سوآپ ارزی و اختیار معامله مربوط بوده است.
این عدد را باید درست تفسیر کنیم. رقم ۹.۵ تریلیون دلار فقط حجم معاملات اسپات یا معاملات کاربران خرد را نشان نمی‌دهد، بلکه مجموعه‌ای از معاملات نقدی و مشتقه میان گروه‌های مختلف بازار را شامل می‌شود. همچنین این رقم متوسط روزانه یک ماه پیمایش است و قرار نیست در تمام روزهای سال بدون تغییر تکرار شود. حجم معاملات با شرایط بازار تغییر می‌کند و فعالیت آوریل ۲۰۲۵ نیز تحت‌تاثیر نوسان‌های غیرعادی بازار قرار داشت.
گردش معاملات با ارزش بازار تفاوت دارد
برای فارکس معمولا از عبارت گردش روزانه معاملات استفاده می‌کنیم، نه «ارزش بازار» به همان معنایی که درباره سهام یا ارزهای دیجیتال به کار می‌رود. در بازار سهام می‌توان تعداد سهام یک شرکت را در قیمت هر سهم ضرب کرد و ارزش بازار آن شرکت را به دست آورد. اما ارزها بخشی از نظام پولی کشورها هستند و مقدار مشخصی از «کل بازار فارکس» وجود ندارد که بتوان آن را مانند سهام یک شرکت ارزش‌گذاری کرد. پس وقتی گفته می‌شود فارکس بزرگ‌ترین بازار مالی جهان است، منظور معمولا حجم بسیار بالای مبادلات روزانه آن است.
جایگاه دلار آمریکا در بازار فارکس
دلار آمریکا در یک سمت بخش بزرگی از معاملات جهانی فارکس حضور دارد. براساس داده‌های پیمایش ۲۰۲۵ BIS، دلار در یک طرف حدود ۸۹ درصد معاملات قرار داشته است. جمع سهم ارزها در این آمار به ۲۰۰ درصد می‌رسد، نه ۱۰۰ درصد؛ زیرا در هر معامله فارکس دو ارز حضور دارند. برای مثال، معامله EUR/USD هم در سهم یورو و هم در سهم دلار محاسبه می‌شود.
جایگاه دلار فقط به معاملات سفته‌بازانه مربوط نیست. دلار در ذخایر ارزی بانک‌های مرکزی، تامین مالی بین‌المللی، پرداخت‌های فرامرزی، تجارت جهانی و قیمت‌گذاری بسیاری از کالاها نقش گسترده‌ای دارد. شرکت‌ها، بانک‌ها، دولت‌ها و سرمایه‌گذاران نیز به دلایل مختلف به خرید، فروش یا پوشش ریسک دلاری نیاز پیدا می‌کنند. این نقش گسترده باعث شده است که تمام جفت‌ارزهای حاضر در میان ده جفت پرمعامله پیمایش ۲۰۲۵ BIS، دلار آمریکا را در یک سمت خود داشته باشند.
نقدشوندگی در فارکس چیست؟
نقدشوندگی “Liquidity” نشان می‌دهد یک دارایی با چه سرعت و کیفیتی می‌تواند در حجم موردنظر خرید یا فروش شود، بدون اینکه همان سفارش اثر بسیار بزرگی روی قیمت بگذارد. در بازاری با نقدشوندگی بالا، معمولا خریداران و فروشندگان بیشتری در قیمت‌های نزدیک به یکدیگر حضور دارند. در شرایط عادی، این وضعیت می‌تواند باعث شود اسپرد کمتر باشد، سفارش‌ها آسان‌تر اجرا شوند، لغزش قیمت محدودتر باشد و برای جابه‌جایی قابل‌توجه قیمت به سفارش بزرگ‌تری نیاز باشد. در بازاری با نقدشوندگی پایین، سفارش‌های کمتری در قیمت‌های نزدیک وجود دارند. در چنین شرایطی ممکن است اسپرد افزایش پیدا کند، اجرای سفارش در قیمت موردانتظار دشوارتر شود و حتی یک سفارش نه‌چندان بزرگ، قیمت را بیشتر جابه‌جا کند.
اسپرد، لغزش قیمت و اثر سفارش چه ارتباطی با نقدشوندگی دارند؟
سه مفهوم به درک بهتر تأثیر نقدشوندگی بر اجرای معاملات کمک می‌کنند:
- اسپرد (Spread): اختلاف میان قیمت خرید (Ask) و قیمت فروش (Bid) است. در شرایط مشابه بازار، اسپرد کمتر معمولاً می‌تواند نشانه نقدشوندگی بهتر و هزینه معاملاتی پایین‌تر باشد.
- لغزش قیمت (Slippage): تفاوت میان قیمتی است که معامله‌گر هنگام ارسال سفارش انتظار دارد و قیمتی که سفارش در نهایت با آن اجرا می‌شود.
- اثر سفارش بر بازار (Market Impact): زمانی رخ می‌دهد که اجرای یک سفارش بزرگ، به‌ویژه در بازاری با عمق نقدینگی محدود، به مصرف چند سطح قیمتی نیاز داشته باشد و در نتیجه میانگین قیمت اجرا از قیمت اولیه فاصله بگیرد.
این عوامل فقط به اندازه کل بازار وابسته نیستند. عمق نقدینگی در نماد مورد معامله، سرعت تغییر قیمت‌ها، حجم سفارش و شرایط اجرای معاملات نیز می‌توانند بر نتیجه نهایی تأثیر بگذارند. در معاملات خرد، ساختار بروکر و نوع حساب معاملاتی نیز در نحوه نمایش قیمت و اجرای سفارش نقش دارند.
به همین دلیل، ممکن است قیمت یک جفت‌ارز در پلتفرم بروکرهای مختلف کاملاً یکسان نباشد. تفاوت در تأمین‌کنندگان نقدینگی، منابع دریافت قیمت، نحوه تجمیع مظنه‌ها، نوع حساب و سیاست قیمت‌گذاری بروکر می‌تواند باعث ایجاد اختلاف در قیمت‌های نمایش‌داده‌شده شود. بنابراین، شناخت عوامل مؤثر بر شکل‌گیری قیمت بروکر فارکس به معامله‌گر کمک می‌کند تفاوت قیمت‌ها و شرایط معاملاتی بروکرهای مختلف را بهتر ارزیابی کند.
نقدشوندگی در تمام بخش‌های فارکس یکسان نیست
بزرگ‌بودن بازار جهانی فارکس به این معنا نیست که تمام جفت‌ارزها در تمام ساعات نقدشوندگی یکسانی دارند. نوع جفت‌ارز، زمان معامله و شرایط بازار می‌توانند میزان نقدشوندگی را تغییر دهند. نوع جفت‌ارز بر نقدشوندگی اثر می‌گذارد. جفت‌ارزهای اصلی مانند EUR/USD و USD/JPY معمولا شرکت‌کنندگان بیشتری دارند و در شرایط عادی نقدشونده‌تر از بسیاری از جفت‌ارزهای اگزوتیک هستند.
ساعت معامله نیز اهمیت دارد. فعالیت هر ارز معمولا در ساعات کاری مراکز مالی مرتبط با آن بیشتر است. هم‌پوشانی نشست‌های مهم معاملاتی نیز می‌تواند تعداد فعالان بازار را افزایش دهد. جزئیات نشست‌های معاملاتی را در درس‌های آینده بررسی می‌کنیم.
انتشار اخبار می‌تواند شرایط نقدشوندگی را تغییر دهد. هنگام انتشار داده‌های اقتصادی مهم یا وقوع رویدادهای غیرمنتظره، قیمت ممکن است بسیار سریع حرکت کند. بعضی تامین‌کنندگان نیز ممکن است قیمت‌های خود را عقب بکشند یا اسپرد را افزایش دهند. در چنین شرایطی، حتی با وجود فعالیت زیاد بازار، کیفیت نقدشوندگی می‌تواند موقتا ضعیف شود.
تعطیلات و ساعات کم‌فعالیت نیز موثر هستند. در تعطیلات مهم، ساعات پایانی هفته یا زمان‌هایی که مراکز مالی اصلی فعالیت کمتری دارند، تعداد سفارش‌ها ممکن است کاهش پیدا کند. در این دوره‌ها اسپرد و لغزش قیمت نیز می‌توانند افزایش پیدا کنند.
نقدشوندگی بالا به معنای ریسک پایین نیست
نقدشوندگی بالا می‌تواند اجرای معامله را آسان‌تر کند، اما تضمین نمی‌کند که قیمت آرام حرکت کند یا معامله سودآور باشد. یک جفت‌ارز بسیار نقدشونده نیز ممکن است پس از انتشار یک خبر مهم، در چند ثانیه حرکت شدیدی داشته باشد. همچنین سفارش حد ضرر “Stop Loss” در بازار سریع ممکن است دقیقا در قیمت تعیین‌شده اجرا نشود. اینجا باید میان نقدشوندگی و نوسان تفاوت بگذاریم. نقدشوندگی نشان می‌دهد معامله با چه کیفیتی و با چه میزان اثر روی قیمت قابل اجراست؛ نوسان نشان می‌دهد قیمت با چه سرعت و دامنه‌ای تغییر می‌کند. پس یک بازار می‌تواند نقدشوندگی بالایی داشته باشد و در همان زمان بسیار پرنوسان باشد.
چگونه از مفهوم نقدشوندگی در معامله استفاده کنیم؟
قبل از معامله یک جفت‌ارز، فقط جهت احتمالی قیمت اهمیت ندارد. بهتر است بررسی کنید که جفت‌ارز موردنظر در شرایط عادی چه میزان نقدشوندگی دارد، در چه ساعت و شرایطی قصد معامله دارید، اسپرد فعلی نسبت به حالت معمول چگونه است، آیا خبر مهمی در آستانه انتشار قرار دارد و بروکر در بازار سریع سفارش‌ها را چگونه اجرا می‌کند.
این بررسی‌ها ریسک معامله را از بین نمی‌برند، اما به شما کمک می‌کنند هزینه‌ها و کیفیت احتمالی اجرای سفارش را دقیق‌تر ارزیابی کنید. از سوی دیگر، هزینه‌های معاملاتی و سود یا زیان شناور پوزیشن‌های باز نیز بر وضعیت حساب تأثیر می‌گذارند. بنابراین، برای مدیریت بهتر سرمایه، لازم است بدانید ارزش خالص حساب یا Equity چیست و این شاخص چگونه با در نظر گرفتن موجودی حساب و سود و زیان معاملات باز، ارزش لحظه‌ای حساب شما را نشان می‌دهد.
همچنین، در کنار ارزش خالص حساب، آشنایی با مفاهیم مارجین نیز برای مدیریت موقعیت‌های معاملاتی اهمیت دارد. مارجین موردنیاز، مارجین آزاد و سطح مارجین از جمله شاخص‌هایی هستند که وضعیت منابع در دسترس حساب را نشان می‌دهند. برای شناخت بهتر این مفاهیم، یادگیری اصطلاحات مارجین در فارکس می‌تواند به درک دقیق‌تر شرایط حساب و ریسک معاملات کمک کند.
جمع‌بندی درس
فارکس عمدتا یک بازار جهانی و خارج از بورس است که در شبکه‌ای از بانک‌ها، مؤسسات مالی، شرکت‌ها، بروکرها و معامله‌گران فعالیت می‌کند. پس یک بورس مرکزی واحد، قیمت واحد مطلق یا مسیر اجرای یکسان برای تمام معامله‌گران وجود ندارد. براساس نتایج نهایی پیمایش BIS، متوسط گردش روزانه معاملات اسپات و مشتقات OTC ارز در آوریل ۲۰۲۵ حدود ۹.۵ تریلیون دلار بوده است. دلار آمریکا نیز در یک سمت نزدیک به ۸۹ درصد معاملات حضور داشته است. اندازه بزرگ بازار به ایجاد نقدشوندگی بالا کمک می‌کند، اما نقدشوندگی در تمام جفت‌ارزها و تمام ساعات ثابت نمی‌ماند. نوع جفت‌ارز، زمان معامله، اخبار و شرایط بروکر می‌توانند روی اسپرد، لغزش قیمت و کیفیت اجرا اثر بگذارند.
در درس بعدی با روش‌های مختلف معامله در بازار فارکس آشنا می‌شویم.
سوالات متداول درباره اندازه بازار فارکس و نقدشوندگی
۱– حجم معاملات روزانه بازار فارکس چقدر است؟
براساس پیمایش سال ۲۰۲۵ بانک تسویه‌های بین‌المللی (BIS)، متوسط گردش روزانه معاملات اسپات و مشتقات خارج از بورس ارز در آوریل ۲۰۲۵ حدود ۹.۵ تریلیون دلار بوده است. این رقم فقط مربوط به معاملات معامله‌گران خرد نیست و فعالیت بانک‌ها، مؤسسات مالی و سایر شرکت‌کنندگان بازار را نیز شامل می‌شود.
۲– چرا بازار فارکس نقدشوندگی بالایی دارد؟
حجم بالای معاملات و حضور گسترده بانک‌ها، مؤسسات مالی و سایر فعالان بازار باعث شده است بسیاری از جفت‌ارزهای اصلی فارکس نقدشوندگی بالایی داشته باشند. این ویژگی معمولا خرید و فروش را آسان‌تر می‌کند، اما نقدشوندگی در تمام جفت‌ارزها و ساعات معاملاتی یکسان نیست.
۳– کدام جفت‌ارزها بیشترین نقدشوندگی را دارند؟
جفت‌ارزهای اصلی مانند EUR/USD و USD/JPY معمولا از نقدشونده‌ترین جفت‌ارزهای بازار فارکس هستند. این جفت‌ارزها به دلیل حجم معاملات بالا و حضور فعال شرکت‌کنندگان بزرگ، در شرایط عادی اسپرد کمتری نسبت به بسیاری از جفت‌ارزهای اگزوتیک دارند.
۴– آیا نقدشوندگی بالا به معنای ریسک کمتر در فارکس است؟
خیر. نقدشوندگی بالا می‌تواند هزینه معاملات و احتمال لغزش قیمت را در شرایط عادی کاهش دهد، اما مانع نوسانات شدید یا زیان معاملاتی نمی‌شود. حتی جفت‌ارزهای بسیار نقدشونده نیز ممکن است هنگام انتشار اخبار اقتصادی مهم، تغییرات قیمتی شدیدی را تجربه کنند.
۵– چه عواملی باعث کاهش نقدشوندگی در فارکس می‌شوند؟
ساعات کم‌فعالیت بازار، تعطیلات مراکز مالی، انتشار اخبار اقتصادی مهم و کاهش حضور تأمین‌کنندگان نقدینگی می‌توانند نقدشوندگی را محدود کنند. در چنین شرایطی احتمال افزایش اسپرد، لغزش قیمت و اجرای سفارش در قیمتی متفاوت از قیمت موردانتظار بیشتر می‌شود.
۶– تفاوت حجم معاملات و نقدشوندگی در فارکس چیست؟
حجم معاملات نشان می‌دهد چه میزان معامله در یک بازه زمانی انجام شده است، اما نقدشوندگی بیانگر سهولت اجرای سفارش در حجم موردنظر و بدون تأثیر قابل‌توجه بر قیمت است. بنابراین حجم معاملات بالا لزوما به معنای نقدشوندگی مناسب در هر لحظه نیست.
